La naranja lunar
Da la impresión de que una de las tendencias más generalizadas entre los escritores es la de crear mundos sugerentes, imaginados, posibles, pero inexistentes en el momento de la escritura, al fin y al cabo. Y, evidentemente, uno de los paisajes más sugerentes, más imaginados y, qué duda cabe, totalmente inexistente para el ser humano, es el futuro. Quién podría imaginar hace escasamente veinte años que un porcentaje importante de nuestras actividades se realizasen hoy en día por medio de algo llamado Internet… Y es así como muchos de los más grandes escritores de todos los tiempos se han lanzado a escupir hipótesis, muchas de las cuales no nacían con la intención de predecir lo venidero, sino con la vista puesta en denunciar el camino tomado por la civilización, un grupo social concreto o algunos individuos en particular. (…)
Artzapezpikuaren bisita
2004an hedatu zen Europa ekialderantz, eta ordurako, interes handia ari zen pizten behinolako Altzairuzko Hesiaren beste aldean egiten zen literaturekiko. Unai Elorriaga itzultzaileak dioenez, oso idazle interesgarriak izan ohi dira, “asko bizi izan dutelako”. “Zoririk ez” itzuli nuenean legez, Karoly Morvayren laguntza bikaina izan du Elorriagak nobela honetan.
Adam Bodor Errumaniako gutxiengo hungariarrekoa da. Estatu autoritario bat, gutxiengoko kide, historiaren pisua… testuinguruak berak erakargarri egiten du Artzapezpikuaren bisita. Horrek soilik, ez du eleberria salbatzen. Bodorrek, baina, bikain asmatzen du elizaren diktadurako giro itogarria Bogdanski Dolina herri imajinarioan kokatzen. Istorioak harrapatuta, mapan araka ibili nintzen Moldavia eta Ukrainako mugaldean herria kokatu guran. Lehortasun horretan Istanbulera doan asteroko kamioia bihurtzen da ihesbide soil. Lerroz lerro 130 orrialdetan zehar gozatzen den eleberria da Artzapezpikuaren bisita.
Haurraren negarra gehienetan
Liburu ugari dago haurtzaroaren hariekin egituratuta, protagonista umea delako edo ume ikuspegia azalarazten duelako edo protagonistaren bizitzan haurtzaroak presentzia handia izan duelako edo… Izan ere, badirudi izaki guztien bizitzan daukala haurtzaroak presentzia erabatekoa. Horrezaz gainera, mila aldiz errepikatu den esaldiak dio zahartzarora heltzean ume bihurtzen dela pertsona, orduko mekanismo guztiak berreskuratzen dituela, baina kontrara ere egin daiteke hipotesia: haurtzaroaren inguruan egin diren filmak, liburuak eta artelanak kontuan hartuta eta ume izaeraren erakargarritasunari begira, ematen du horren bila aritzen dela pertsona helduaroa hasten duenean eta amaieratik gertu dagoenean hurbiltzen dela gehien hasierara. Gauza da maisulanak atertu gabe idatzi izan direla haurtzaroa oso presente izan duten egileen eskutik. (…)
Miembros perdidos
Todo aquel que, tal y como decía Julio Cortázar, dedique aunque sea una décima de segundo a pensar su vida, es consciente de que la propaganda hace ingerir –literalmente–, comprar, perseguir cosas que no se quieren, que no se necesitan, que ni siquiera sabíamos que podían existir. Puede hacer, incluso, que busquemos, que compremos, que ingiramos algo que puede llegar a ser dudoso para nuestra salud. Pero un insecto tan omnívoro como la propaganda no puede limitar así sus objetivos, pasa a una segunda fase en la que convence a cientos de personas para acudir en masa, siempre bajo un mando muchas veces de tambaleante capacidad intelectual, a una invención humana llamada guerra, en la que en el mejor de los casos pierden meses o años de vida, con menos suerte, un miembro o la visión de uno o ambos elementos oculares, y sin ninguna clase suerte, la propia vida. Desde que el ser humano habita la tierra, nos cuentan, hanexistido las guerras, pero podemos intuir que no tan irregulares como las que conocemos, en las que alguien decide que otros mueran por intereses cuando menos sospechosos, a pesar de que los llamados soldados tiendan a pensar, otra vez la propaganda, en conceptos tan deshilachados como, por ejemplo, el honor. Y así van muriendo unos cuantos. (…)
Unai Elorriaga: “Liluratu egin ninduen”
Elkarrizketaren egilea:
Xabier Mendiguren
Ádám Bodor (Cluj-Kolozsvár, 1936) Errumanian jaiotako idazle hungariarraren Artzapezpikuaren bisita euskaratu du Unai Elorriagak. Apaizek zaindutako kontzentrazio-zelaiak dauden herri imajinario batean kokaturiko eleberri harrigarria.
Nola eta noiz izan zenuen Ádám Bodor eta nobela honen berri?
Ahalegina egiten dut, lantzean behin, Europa erdialde-ekialdera ostera batzuk egiteko. Eta, lantzean behin, topatzen ditut halako urregorri moduko batzuk.
Eta zer efektu eragin zizun irakurketak?
Lehenengo irakurketaren efektua ez dut oso gogoan, hamaika aldiz irakurri baitut dagoeneko eta nahastu egiten zaizkit sentsazioak, irakurketa bakoitzean gauza berriak topatzen ditut eta. Baina argi dago ikaragarria izan zela efektua, bestela nekez irakurtzen dut libururik birritan, eta itzulpena egiteko erabakia hartu baino lehen lau aldiz irakurri nuen hau.
Sentsazio horren atzean, bada zure idazkerarekiko kidetasun bat?
Nik gomendatuta irakurri dutenek ikusi dute nire idazkerarekiko kidetasuna, egia da. Hala ere, Bodorrek badauka nire idazkera, nire pentsatzeko modua, nire mundua ikusteko era gainditzen duen zerbait, erabat harrapatzen ez dudana. Eta horrek liluratuko ninduen seguru asko.
Berehala bururatu zitzaizun liburua euskaratzea? Zein izan da prozesua?
Esan bezala, lau aldiz irakurri nuen liburua itzultzeko erabakia hartu baino lehen. Beti iruditu zait etengabe egin behar dugula ikasteko ahalegina, eta sumatu nuen liburu honek bazeukala irakasteko elementu asko. Horregatik ari nintzen behin eta berriro irakurtzen. Halako batean, baina, nire itzultzaile sasoia gogoratu nuen eta burura etorri zitzaidan orduan ikasi nuen gauzetako bat: testu bat itzultzea dela barne-zirrikitu guztiak atzemateko modurik onena. Eta hala hasi nintzen; ez argitaratzeko asmoarekin, baizik eta ariketa literario moduan. Amaitu nuenean pentsatu nuen ez legokeela txarto testu eder hori, niri hainbeste irakatsi didana, euskaraz, beste irakurleen eskura egotea. Orduan proposatu nien editoreei.
Eleberri bitxia da hau: herrialde totalitario bat deskribatzen zaigu, eta elementu batzuk identifikatu uste ditugu, baina beste batzuek deskolokatu egiten gaituzte…
Literaturak gauza handia egingo luke aldi oro deskolokatuko bagintu, hau da, gogoetarako erabat bideratuta daukagun ildotik segundo batez behintzat aterako bagintu. Liburu honek badauzka halako segundoak.
Egilea Errumanian hazi izanak, eta gutxiengo hungariarreko kidea izateak izango du zerikusirik liburuan agertzen diren bizikizun horiekin, ezta?
Dudarik gabe. Errumaniak izan ditu une latzak hogeigarren mendean (ez Ceausescurekin bakarrik). Herritar gehienak egon dira gutxituta, baina are gehiago gutxiengoan zeudenak, tartean Ádám Bodor. Zapalketa hori, baina, maisutasunez kontatzen du hungariarrak, distantziatik, ironiatik, txorimaloez ariko balitz legez.
Idazkeran, lehortasun/sentsualtasun joko bat dagoela ere esan liteke, ezta?
Egia. Unerik latzenetan beti pizten du Bodorrek distira moduko bat (sentsualtasunerako edo, are, sexu gordinerako joera duena). Harrituta irakurri izan dut beti gerra edo hondamendi sasoiko kontakizunetan nola zabaltzen duten lekukoek, maiz baino sarriago, egoera ludikoetarako atea. Bodorrek primeran egiten du.
Egitura bera da azpimarratzeko moduko beste ezaugarri bat.
Eleberriaren egitura izan zen gehien txunditu ninduten elementuetako bat eta, gaur egun ere, liburua hamabost bat aldiz irakurri ostean, txunditzen nauena. Etengabe ari da idazlea aurrera eta atzera, hasiera amaiera izan daiteke, baina ez da, jauziak egiten ditu, mota guztietako olgetak egiten ditu, baina, hala eta guzti ere, irakurleak beti dauka kontakizuna aurrera doan inpresioa, sekula ez da galtzen eta berdin dio egitura-jolas horrek, aurrera jarraitu nahi du.
Erteuropako giroak Kafka-eta gogorarazten dizkigun arren, planteamenduak ez al du Juan Rulfo mexikarraren Pedro Páramo-ren kutsu bat? (aita ezezagunaren bila mamu-herri batera iristen den gazte arrotza)
Beharbada literatur tradizioen nahasketa horiek eramango dute literatura aurrera. Geuk ere nahastu beharko genuke, beharbada, Lazkao Txiki Bodorrekin.
Károly Morvayren laguntza izan duzu itzulpenaren berrikusketan; nolakoa izan da lankidetza hori?
Ederra. Károly Morvay hungariarra euskal irakurle bikaina da. Hitzez hitz alderatu zituen jatorrizko bertsioa eta euskarazkoa, eta ohar jakingarri batzuk eman zizkidan. Lana zehatz eta zorrotz egin zuen hizkuntzalariak eta neurriari eusteko ahalegina egin nuen nik.
Itzulpen hau, aurreko eleberria amaitu eta berria idazten hasi bitartean burutu duzu. Hasita zaude zure hurrengo proiektuarekin? Zerbait aurreratzerik bai?
2009an amaitu nuen Londres kartoizkoa da eta ordutik nago hurrengo proiekturako dokumentazioa biltzen, sailkatzen, irakurtzen, oharrak hartzen, eskemak egiten, egituratzen… Ia urte bi daramat. Indarkeriaren inguruko zerbaitean nabil, baina indarkeria hain esparru zabala izanik, fokalizatu beharra dago. Ruanda, Errumania… Baina zenbat eta gehiago jakin, orduan eta gogo handiagoa daukat pentsatuta daukadana iraultzeko. Prozesu luzea izango da; garunean argi eduki arte, ez naiz idazten hasiko…
