Kirmen Uribe: “Nire lagunik onenak, nire liburuak dira”
Bilbao-New York-Bilbao eleberriak, bere izenburuko joan-etorri luze horrek baino ere bide askoz ere luzeagoa egingo du itxura guztien arabera. Oso irakurria, komentatua, aipatua, saritua eta itzulia izan da dagoeneko, oraindik bi urte bete ez dituen arren. Ez dago liburuaz edo egileaz entzun ez duenik.
Urte t’erdi da Bilbao-New York-Bilbao, zure lehen eleberria argitaratu zenuela. Pozik al zaude egin duen bidearekin?
Oso pozik nago. Beti izan dut fedea liburuan; mila aldiz jaiota ere liburu bera idatziko nuela esan nuen Berrian, eta halaxe da. Neuk uste nuen moduan idatzi nuen, barruan sentitzen nuena adierazi nuen eta jendeak hori jakin izan du ikusten. Nik garrantzi handia ematen diot jendearen harrerari, eta oraindik ere e-mailak jasotzen ditut esaten negar egin duela liburuarekin.
Jendearen erantzun horren bila al dabil idazlea sortzeko unean?
Nik bilatu nuen hizkuntza argi bat, euskal soinua izango zuena, ahozko soinu hori jasoko zuena. Hori bai bilatu dut, baina ez irakurlea hunkitzea edo horrelakorik. Galdera batetik sortu zen dena: nola kontatu galtzen ari den itsasoko mundu hori gaur egungo parametroetan? Hortik atera dira gero beste erantzun guztiak: autofikzioarena, egitura zatikatuarena… Gauza horiek guztiak gero datoz.
Madriletik errekonozimendu garrantzitsua jaso zuen zure liburuak, Narratiba Saria. Zertan eragin dizu?
Batez ere lasaitasuna eman dit. Jakitea lana izango dudala eta irakurleak izango ditudala urte batzuetan oso lasaigarria da. Inguruan langabezian daudenekin gogoratzen naiz. Gainerakoan, sariarena natural hartzen saiatzen naiz.
Orain Bilbao-New York-Bilbao liburua erderaz irakur daiteke, katalanez, gailegoz eta gaztelaniaz.
Kontu handia izan nahi dut ez estaltzearekin beste hizkuntzak Atera izan balitz gaztelaniaz lehenik eta gero beste hizkuntzetan oso oker aterako ziren beste hizkuntza gutxiagotuak. Hori ez nuen nahi. Gailegoz, katalanez eta gaztelaniaz aterako da batera, eta gainera, lau argitaletxe ezberdinetan. Seix Barralek aterako du gaztelaniaz, Edicions 62-ek katalanez eta Xerais-ek gailegoz. Nik hori halaxe izatea nahi nuen: bakoitzaren eremuan bertako argitaletxeak. Horrela, errespetatzeko tradizio bakoitzean lanean ari den jendea eta bertako sistema. Errekonozimendu hori egin nahi nuen.
Euskal Herriko erdaldun askok idazlea ezagutzen dute baina ez bere idazlana. Orain ezagutuko dute.
Horrek lasaitu egiten nau. Nire lagunik onenak, nire liburuak dira. Nire aliatuak dira. Beraiek hitz egiten dute nigatik hobekien, nolakoa naizen, nola pentsatzen dudan hortxe agertzen da. Irudi publikoa oso arriskutsua da, zeren bakoitzak bere irudia egiten du. Idazleak ez dauka oso eskura hori kontrolatzea. Baina liburuekin bai, erabat. Liburuetan hitzez hitz da idazleak esaten duena, eta horrek lasaitu egiten nau. Eta badakit ondo joango dela.
Zerk eraman zintuen idazle izatera?
Nik uste etxetik sortu zitzaidala. Etxean oso kontalari onak izan dira beti, Euskal Herriko beste etxe askotan bezala. Ahozkotasun horrek, istorioak entzute horrek eraman nau kontatzera. Horrek bihurtu nau idazle.
Zertan ematen duzu denbora gehiago idazten edo irakurtzen?
Irakurtzea behar beharrezkoa da idazlearentzat. Idazleak estudiatu egin behar du etengabe, berziklatu egin behar da, teoria literarioa irakurri, kanpoan egiten dena, garaian egiten dena irakurtzea oso inportantea da. Eta gero norbere lanak egin. Baina estudiatzea oso inportantea da.
Irakurleekin zuzeneko asko egiten dituzu, liburutegietan, euskaltegietan, ikastetxeetan…
Oso gustukoa dut. Gustukoa dut irakurlea hortxe aurrean ikustea, eta berak niri galderak egitea, zalantzak galdetzea, gustatu zaizkion pasarteak eta ez zaizkionak entzutea. Betidanik izan dut gustukoa, Mikel Urdangarin eta biok Bar Puerto-rekin hasi ginenez geroztik. Gertutasun hori beharrezkoa da. Nik uste dut XXI mendean idazlearen figura aldatu egingo dela. Lehen idazlea urrun zegoen, tipo arraroa zen, tristea… Nik uste idazle eta irakurlearen arteko harremanak asko gerturatuko direla, jada ez dira harreman bertikalak izango, sare harremanak izango dira, beste era batekoak, askoz humanoagoak.
Idazlearen hedabideekiko harremana ez da hain samurra.
Hori da, seguraski, sorkuntzaren alde txarra. Batez ere irudi publikoaren kontu hori zaila da, zeren, askotan beste Kirmen Uribe horrekin moskeatu egiten zara. Pentsatzen duzu, “Zer esan du horrek?” Hori da zailena. Batzuek pertsonaiak egiten dituzte, batzuk zinikoarena, beste batzuk erretxinarena… Ni saiatzen naiz ni neu izaten, pertsona izaten. Eta aldian ezberdin agertzen, ez beti modu batean, egunaren arabera.
Baina beharrezkoa da, medioetan atera egin behar da, modu onean erantzun behar da, beraiek lanean ari dira, eta onuragarria da kulturarentzat medioetan azaltzea.
Ba al duzu irakurgailu edo liburu elektronikorik?
Oraindik ez. Nagikeria apur bat ematen dit, eta gainera, liburu zalea naiz, apur bat fetitxista. Nahiz eta nire lana hor jartzea ondo iruditzen zaidan.
Zuen idazkeran ez al du eragingo irakurketaren digitalizazioak?
Bai eragingo du. Nobelan ere eragin hori jasotzen saiatu naiz. Pasarteak ordenagailuan irakurtzeko modukoak dira, tamaina horretakoak. Nik uste aldatzen ari dela irakurtzeko modua, lehen jarraian irakurtzen ziren hainbat orrialde. Horregatik da nobela hain zatikatua, horregatik daude hainbat historia, azpikapitulu bakoitza autonomoa da, bakarrik funtzionatzen du. Horrela, irakurlea etengabe interesatuta egoteko.
Non eta nola irudikatzen duzu Kirmen Uribe 15 urte barru?
Bizitzen? Hemen, Ondarrun, eta lagunei, ojaelean, horrela esaten diogu guk parrilari, arraina egiten. Horrela irudikatzen dut. Ni goiz jubilatuko naiz (Barreak). Idatziko ditut poemak, hitzaldiak eman interesik baldin badago, baina esan nahi dut, adin batetik aurrera gauzak lasai hartu nahi nituzkeela. Ez nuke nahi 85 urterekin publikatu, bidaiatu, promozio kontutan… gurpil horretan sartuta egon.
Jakina da oso bidaia zale zarela.
Bizitzak eman didan aukera bat da. Kritika batean agertu zen nire liburuan gauzak ez direla kausa/efektu batengatik gertatzen, kasualitateak eta patuak eragin handia daukatela. Izan ere, bizitza horrelakoa da! Kausa efektua gertatzen da, baina kasualitateak indar handia dauka, ezin dugu gure bizitza goitik behera planifikatu. Niri bizitzan kasualitate asko gertatu izan zaizkit, horiei esker harreman asko egin ditut, jendea ezagutu dut… Horrek posible egin du bidaiatzea, nire lana kanpoan ezagutaraztea. Eta sekula ez dut esan, baina esan nahi dut, aurkitu izan dut bizitzan musutruk lagundu nauen jende pila bat. Sinistu izan du nigan eta lagundu egin dit. Horrelako asko izan ditut.
Esaten ari zara zorte handia duzula.
Bai, betidanik izan naiz zorteko. Jaio nintzen familiakoa izanda!
Atzerrian zabiltzanean euskal enbaxadore zara?
Hori karga handiegia da niretzat, ez nuke nahi enbaxadore izan. Jendeak badaki euskaraz egiten dudala, itzulpenarekin baina euskaraz irakurtzen dut, eta nolabait, hizkuntza ezagutarazten du kanpoan. Horrek pozten nau, baina enbaxadore…
Zuk esana da, atzerriaz hitz egitean: “La gente (atzerriko jendeaz) respeta la creencia de cada uno, cómo piensa, cómo escribe, lo que hace”. Hemen ez al da hori gertatzen?
Zergatik idazten duzu euskaraz eta ez gaztelaniaz? hori oso galdera normala izan da orain arte. Horrexegatik esaten nuen. Penintsulatik kanpo naturaltasun handiagoz ikusten dira gauzak. Euskal kulturako kide zara, badakite euskal kultura bat existitzen dela, hizkuntza hori dagoela eta zu horko kide zarela.
Bisitatzen al dituzu liburu dendak?
Bigarren eskukoetan, liburu denda handietan eta txikietan, guztietan sartzen naiz. Bitxia da, AEBetako bost solairuko liburu dendak daude, eta literatura liburuak solairu baten laurdena dira. Beste guztia liburuak dira baina ez literatura. Horrek ze pentsatua ematen dit.
Ba al duzu sormen lan berririk esku artean?
Nobela honekin nekatuta bukatu nuen. Geroztik fikziotik urrunduta egon naiz. Poema batzuk idatzi ditut. Orain badut berriro nobela bat asmatzen hasteko gogoa. Badakit bide berri bat hartu behar dudala. Ikusi behar dut non dagoen berrikuntza, nola esan gauzak modu berri batean berriz, eta horrek denbora eskatzen du
Zer esan badakizu, nola da kontua?
Forma da inportantea nobela batean, dudarik gabe. Nik uste dut gaiari inportantzia gehiegi ematen zaiola.
Zertan dabil Garmendia?
Kuba edo Mexiko… etorriko da berriro.
Zein da zure literatur pertsonaia kuttunena?
Moby Dick-eko Ismael. Moby Dick ia urtero irakurtzen dudan liburua da. Bilbao-New York-Bilbao liburuak asko dauka Moby Dicketik: nola dagoen narrazioa eta gero nola digresioak dauden baleei buruz, ontzigintzari buruz, arrantzari buruz… asko dauka. Ismael narratzailea nola aldatzen den marinelekin daukan harreman horrekin eta… oso gustuko dut ni ere halaxe hazi naizelako.
Irakurketa proposamen bat Elkar aldizkariaren irakurleei?
Lorrie Moore-ren “Al pie de la escalera“
Kirmen Uribe: “La única manera de ser universal es ser fiel a tus raíces”
Ya está en las librerías Bilbao-New York-Bilbao en castellano. ¿Qué va a encontrar el lector?
Va a encontrar lo que dijo el jurado del premio nacional de narrativa: un libro poco convencional, muy innovador, pero que emociona.
El tema de la novela es un escritor que se llama Kirmen Uribe que vuela desde el aeropuerto de Loiu hasta Nueva York, vía Francfurt. En ese vuelo va rememorando todo el proceso de escritura de la novela que está escribiendo: las entrevistas que ha hecho, los emails que ha recibido, las páginas de wikipedia que ha consultado, toda la labor de bibliotecas, cosas que le han ido llegando por casualidad, cosas de su familia, cortos de los años veinte… Todo ese proceso de escritura, y cómo el propio autor ha ido cambiando en los cuatro años de escritura de la novela. Eso es lo que va a encontrar el lector.
La memoria del protagonista nos lleva a conocer tres generaciones de una familia muy vinculada al mar.
Es una novela en la que no pasa nada, pero pasan muchas cosas. El hilo narrativo es un vuelo, y en el vuelo no pasa nada. El narrador recuerda mucho de su familia, de la guerra, de la postguerra, muchas cosas que tienen que ver con el mundo de la mar. También hablo de litaratura, de arte, de pintura… Es una novela con muchos colores.
Es un libro local y universal a la vez.
La única manera de ser universal es ser fiel a tus raíces y contar lo que conoces de una manera que pueda ser leída por gente de diferentes tradiciones y lenguas.
¿Algún consejo para sacar el máximo provecho al libro?
Hay dos clases de lectores. Aquellos que quieren saber cómo acaba el libro, y esos tienen el peligro de perderse mucho, todo menos el final, y de no disfrutar de la novela. En esta novela lo importante está en cada página, no en el final. Hay que saborear cada página. A mí me gustan los lectores que van leyendo frase a frase, levantando la mirada, reflexionando.
¿Varían mucho las versiones traducidas del original en euskera?
Ha variado un poquito. La estructura es la misma, pero hay dos personajes que tienen más historias. He introducido algunos aspectos que no están en la versión original en euskera. Consideré que ciertas cosas que están claras en la versión en euskera para el público de aquí, debían explicarse más en castellano.
